Extreemrechts op een DDR-scooter: hoe de AfD 37 jaar na de Val van de Muur inspeelt op nieuwe Ostalgie

Breed lacht hij, terwijl hij op zijn helblauwe scooter door een juichende mensenmassa rijdt. Een goed uitziende mid-dertiger op een al even goed uitziende scooter: deze beelden werden deze zomer talloze malen in internationale media en op sociale media verspreid, al dan niet begeleid door de optimistische slogan ‘Alles is mogelijk!‘.

Niks aan de hand zou je zeggen, behalve dan dat deze charmant uitziende scooterrijder in weekblad De spiegel „de gevaarlijkste man van Duitsland” is genoemd: de 36-jarige Ulrich Siegmund, AfD-leider in Saksen-Anhalt, zou deze december zomaar ineens de eerste extreemrechtse minister-president van een Duitse deelstaat kunnen worden. De blauwe brommer waarop hij zijn triomftochten hield, is minstens zo beladen. Het is een product uit de DDR-tijd, die nu, bijna vier decennia na de hereniging, opnieuw populair is geworden – juist bij die Oost-Duitsers die deze ‘tweede Duitse dictatuur’ nooit hebben meegemaakt, precies zoals Siegmund zelf.

Hoe kan een DDR-scooter in 2026 ineens een populair politiek symbool worden?

Zoom in

Op 9 november vindt de 37ste herdenking van de Val van de Muur plaats, en zoals ieder jaar zullen in de officiële plechtigheden de verschrikkingen van de socialistische dictatuur centraal staan. Ook de AfD koos de afgelopen jaren regelmatig de DDR tot afschrikwekkend voorbeeld in haar campagnes, al was het maar om erop te wijzen dat de huidige democratie ‘onecht’ zou zijn, waarin andersdenkenden als zij ‘monddood’ zouden worden gemaakt, „net als in de DDR”. Maar sinds kort is de omgang met de DDR bij deze partij veranderd, en de Simson-scooter heeft in deze nieuwe boodschap een hoofdrol gekregen.

Oude en nieuwe Ostalgie

Natuurlijk, nostalgisch hergebruik van DDR-producten is in Duitsland niet nieuw. Ostalgie; zo werd rond 2000 de eerste trend van nostalgisch knipogen naar DDR-producten genoemd, passend bij films als Tot ziens Lenin (2003) en de komst van Angela Merkel als eerste Oost-Duitse bondskanselier (2005). Het onderzoek naar de misdaden van het regime leek achter de rug, de tijd voor een liefdevolle terugblik op het verdwenen Oost-Duitse leven van alledag was aangebroken, met de Oost-Duitse Fernsehturm als nieuw symbool voor het populaire Berlijn en Rotkäppchen Sekt als lievelingsdrank voor de vele retro-parties.

Zoom in

Maar sinds een paar jaar is er een nieuwe ‘Ostalgie’ ontstaan. Anders dan twintig jaar geleden zijn diegenen die ermee koketteren geen ervaringsdeskundigen, en ligt de nadruk veel meer op ‘Oost-Duitse identiteit’ als onderscheidingskenmerk.

Dat hoeft overigens helemaal niet politiek-rechts te zijn: iemand als Olivia Schneider (30), een afgestudeerd kunstenares uit Dresden, is bekend geworden als ‘Ost-influencer’. Ze post – ironisch genoeg vaak gekleed in het West-Duitse merk Adidas – voor haar 40 duizend Instagram-volgers foto’s van de schoonheid van Geprefabriceerde constructie (grauwe, gelijkvormige socialistische flats), DDR-servies en vergeten DDR-gerechten. Het gaat Schneider niet om het retro-design op zichzelf, maar om de „Oost-Duitse identiteit humorvol en positief in te vullen”, zoals ze het in een interview formuleert.

Al krijgen dit soort Ost-influencers ook de kritiek dat ze met hun nostalgische knipogen te weinig oog hebben voor de misdaden van het DDR-regime, ze sluiten in feite gewoon aan bij een veel bredere maatschappelijke trend: de zoektocht naar ‘herkomst’. Net als bij andere groeperingen die zich in een dominante cultuur achtergesteld voelen, benadrukken jonge Oost-Duitsers hun anders-zijn. In hun geval zetten ze zich af tegen een West-Duitse meerderheid, en zoeken ze hun culturele wortels in het land van hun ouders en grootouders, al bestaat dat niet meer.

Zoom in

De Simson-brommer is binnen deze trend het meest mediageniek. Hij stond in de DDR voor vrijheid, voor reizen naar de naaktstranden van de Oostzee, met de wind in het wapperende haar. Afgelopen jaren werd deze ‘Vespa van Oost-Duitsland’ een heuse TikTok-ster, en via de sociale media keerden nieuwe varianten (geproduceerd in het Oost-Duitse Suhl, Thüringen) uiteindelijk weer terug naar de straten van het hedendaagse Duitsland – oost én west. Hij werd er geprezen om zijn ‘eerlijke’ mechanische werking, die zoveel praktischer en makkelijker zou zijn dan hedendaagse technologie.

Lange optochten

En toen kwam de AfD. Twee jaar geleden ontdekte de partij – ‘kaapte’, noemen de critici het – de brommer voor haar eigen campagne. Helemaal onverwacht is het niet: de AfD had al vroeg begrepen dat niet alleen met politiek of economie maar zeker ook met cultuur een politieke strijd gewonnen kan worden. De brommer bleek een voltreffer, met deze verkiezingszomer als hoogtepunt: honderden AfD-aanhangers op Simsons reden in lange optochten door de straten van voormalige DDR-steden als Quedlinburg en Maagdenburg.

Zoom in

Kort voor de 37ste herdenking van de Val van de Muur is daarmee een merkwaardige mix van DDR-overblijfselen in het AfD-verhaal ontstaan. De AfD-aanhang gebruikt behalve de Simson als symbool van vrijheid ook een DDR-slogan als ‘Wij zijn de mensen’, destijds een leus van opstandige DDR-burgers, én (soms) het DDR-volkslied ‘Opgestaan ​​uit ruïnes’, dat van het onderdrukkende staatsapparaat was.

Alles bij elkaar moeten ze niet alleen de AfD-boodschap ‘terug naar het oude veilige Duitsland’ onderstrepen, maar eronder zit ook een onvervalst extreemrechtse boodschap: de DDR-overblijfselen verwijzen indirect naar de etnisch en cultureel homogene samenleving die de DDR zou zijn geweest. De Joodse nakomelingen van de oprichters van het Simson-merk, die in 1935 voor de nazi’s naar de VS vluchtten, hebben niet voor niets al laten weten tegen het inlijven van de brommer door de AfD te zijn.

Het zal er vrolijk en grootstedelijk uitzien als Ulrich Siegmund op zijn lichtblauwe Simson door Maagdenburg tuft, mocht hij in december tot nieuwe mp worden gekozen – als een soort Oost-Duitse Marcello Mastroianni op zijn Vespa door Rome. Maar de subtekst is minder vrolijk. De DDR-scooter is onderdeel van de grimmige actuele strijd over migratie en nationale identiteit geworden.

Geef cadeau





Deel





Mail de redactie