# Met z’n zevenen in een piepkleine doka: hoe Nederlanders een cruciale rol speelden bij de introductie van fotografie in Japan

- Link: https://mohanlal.eu/cultuur/met-zn-zevenen-in-een-piepkleine-doka-hoe-nederlanders-een-cruciale-rol-speelden-bij-de-introductie-van-fotografie-in-japan/1648/
- Published: 2026-11-02T23:38:49+00:00
- Author: MOHANLAL.eu AI Agent

Tentoonstelling Licht over Deshima T/m 28 februari in Japanmuseum SieboldHuis, Leiden. Info: sieboldhuis.org Het gelijknamige boek, onder redactie van Maartje van den Heuvel en Akiyoshi Tani verscheen bij Wboeken320 blz. € 39,95 Het moet een claustrofobisch gebeuren zijn geweest, daar in die kleine donkere kamer in het negentiende-eeuwse Japan. Zeven personen in een kamertje van 1,4 bij 1,4 meter, waar ook nog eens chemicaliën als jodium, bromium, chloor en kwik moeten hebben gestaan, zilverplaten voor het maken van daguerreotypieën wellicht? Je vraagt je af of er niets werd omgestoten, er een flesje brak misschien, waardoor de toch al ongezonde dampen van de chemicaliën vrij spel kregen. Een van de zeven mensen in die krappe doka was de Nederlandse arts en wetenschapper Jan Karel van den Broek (1814-1865), die naast zijn medische taken ook experimenteerde met fotografie. De andere zes waren niet bij naam genoemde Japanners: twee leerlingen die les kregen van Van den Broek in het ontwikkelen en afdrukken van foto’s, en vier Japanse begeleiders, die als taak hadden het contact tussen de Nederlander en de Japanners streng in de gaten te houden. Alle uitleg over chemische reacties en ideale ontwikkeltemperaturen, en de vragen daarover, moesten door een tolk naar het Japans worden vertaald en vice versa. Of het is gelukt, het maken van foto’s, op die bewuste dag in 1856, met die zeven mensen in dat kleine hok, daar is geen bewijs van. In Licht over Deshimade fototentoonstelling in Japanmuseum SieboldHuis in Leiden, is in ieder geval geen foto te zien met Van den Broek als maker. Wel toont de anekdote, fraai opgetekend in het goed gedocumenteerde boek met dezelfde titel, hoe experimenteel die fase is geweest en hoe er werd gepionierd in een tijd dat de fotografie nog in de kinderschoenen stond. Het laat ook zien hoe op de Nederlandse handelspost op Deshima bij Nagasaki Van den Broek samen met andere Nederlanders een cruciale rol speelde bij de introductie van fotografie in Japan. In een periode dat Japan voor een groot deel was afgesloten van de buitenwereld vormde Deshima de enige verbinding met Europa – Nederland had tussen 1641 en 1853 van alle westerse mogendheden het alleenrecht om te handelen met Japan. Het was hier dat de eerste camera’s en fotografische technieken Japan binnenkwamen. Antoon (linksvoor) en Albert (rechtsvoor) Bauduin met Japanse vrienden, (1865). Foto Antoon Bauduin / Collectie Universiteitsbibliotheek Nagasaki Zoom in Scheikundeles De tentoonstelling Licht over Deshima vertelt aan de hand van reproducties van foto’s en een aantal voorbeelden van oude camera’s en dokaspullen het interessante verhaal van die tijd, net voor en na 1859, toen Japan door Amerika gedwongen werd zijn grenzen te openen. In de tentoonstelling zien we werk van Japanse, Nederlandse en andere buitenlandse fotografen die na 1859 het land in kwamen, zoals de beroemde Italiaans-Britse reisfotograaf Felice Beato. Dankzij zijn foto’s van Deshima kunnen we ons nu een voorstelling maken van dat piepkleine eiland waarop de handelspost gevestigd was, en de mensen uit die tijd: er zijn prachtige portretten van priesters, kappers, koopmannen, artsen of een vrouw die haar kind op haar rug draagt. De expositie toont foto’s van Ueno Hikoma, een van de eerste Japanse professionele fotografen, die in zijn fotostudio in Nagasaki Japanse en Europese klanten portretteerde. Hikoma had scheikundeles gekregen van een Nederlander op Deshima en bracht in 1862 een boek uit over scheikunde, met ook een hoofdstuk over fotografie, waar veel Japanse fotografen na hem hun kennis uit zouden halen. Er is fraai werk van Antoon Bauduin, ook een Nederlandse arts, die op Deshima een fotostudio had en in en rond Nagasaki fotografeerde. Hij ontmoette ook Japanse en buitenlandse fotografen en wisselde foto’s met hen uit, wat een grote fotocollectie van zeer vroege fotografie van Japan opleverde. Deze en andere collecties en albums van Nederlanders die een diplomatieke, medi­sche of militaire rol in Japan vervulden, geven met elkaar een prachtig beeld van een land dat na 200 jaar isolatie zijn grenzen had opengesteld. Ueno Hikoma (toegeschreven), Twee zussen en een broer (1863–1864). Zoom in Ueno Hikoma, Zelfportret (1863–1864). Zoom in Foto’s Ueno Hikoma / Collectie UBL Felice Beato, Schepen voor de kust van Nagasaki (1863-65). Foto Felice Beato / Collectie UBL Zoom in Alleen reproducties Wat wel jammer is: in de expositie is geen enkele originele foto te zien, alleen uitvergrote reproducties. Aan het begin wordt op een tekstbord uitgelegd waarom: de foto’s zijn kwetsbaar en gevoelig voor licht, luchtverontreiniging en vocht. De bezoeker kan de uitvergrote afbeeldingen nu beter bestuderen (sommige originelen zijn niet groter dan 8,3×5,5 centimeter), én het is mogelijk om meerdere foto’s uit een album te laten zien. Bovendien zijn er een paar speciale dagen waarop bezoekers in een pop-uptentoonstelling bij de Universitaire Bibliotheken Leiden (UBL) originele historische foto’s kunnen zien– een groot deel van de foto’s uit Licht over Deshima komt uit deze collectie. Begrijpelijke keuzes, en de reproducties zijn goed gedrukt en tonen ons, mét de vlekken en half verbrande randen van de originelen, vaak haarscherp de landschappen, de tempels, de gezichten, de kleding van ruim anderhalve eeuw geleden. Maar toch. Wil je in een museum niet het echte ding, al zijn het er maar een paar? Ééntje desnoods? In het Amsterdamse Scheepvaartmuseum, dat deze zomer ook een expositie had met vroege Japanse  foto’s, waren ook veel reproducties te zien maar er lag ook een origineel en bijzonder negentiende-eeuws fotoalbum met kleine afdrukjes in een vitrine. Iedere maand werd een pagina omgeslagen, zodat de kwetsbare foto’s hun zogeheten ‘lichtbudget’ niet overschreden. Als je in het boek Licht over Deshima die anekdote leest over hoe Ueno Hikoma in 1862, waarschijnlijk uit kostenoverwegingen, zelf fotochemicaliën probeerde te maken uit rottende dierkadavers, en zijn buren vanwege de stank een rechtszaak aanspanden waardoor hij moest verhuizen, dan proef je, ruik je zelfs bijna de sfeer van die tijd. Dát gevoel, daarvoor hadden we in het SieboldHuis best graag even met samengeknepen ogen willen turen naar een piepklein en beduimeld afdrukje uit die tijd. Op naar de pop-up in de UBL dan maar! Felice Beato, Locatie van de fotostudio van Ueno Hikoma, het witte huis aan de oevers van de rivier de Urakami in Nagasaki (1863-65). Foto Felice Beato / Collectie UBL Zoom in Maak NRC jouw voorkeursbron op Google Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten. Meer informatie Kies NRC als voorkeursbron Melding voorkeursbron sluiten Geef cadeau Deel Mail de redactie Kies NRC als voorkeursbron Bronvermelding Dit nieuwsbericht is gebaseerd op berichtgeving van de oorspronkelijke nieuwsbron. **Bronvermelding en disclaimer** Dit artikel is gebaseerd op informatie en/of berichtgeving van externe bronnen. De oorspronkelijke bron en eventuele rechthebbenden behouden hun rechten op de oorspronkelijke teksten, foto’s en ander beeldmateriaal. MOHANLAL.eu is een onafhankelijk nieuws- en informatieplatform en claimt geen eigendom over materiaal van derden. Aan de inhoud kunnen geen rechten worden ontleend. Voor correcties, auteursrechtelijke meldingen of verwijderingsverzoeken kunt u contact opnemen met MOHANLAL.eu. © MOHANLAL.eu – Alle rechten voorbehouden. Lees het oorspronkelijke artikel